Hvers vegna skimun?
Ristil- og endaþarmskrabbamein greinist hjá um einum af hverjum tíu sem fá krabbamein á Íslandi. Meðalaldur við greiningu er um 69 ár og meinið er sjaldgæft fyrir fimmtugt. Það sem gerir skimun svo áhrifaríka er hraði sjúkdómsins: frá því að góðkynja sepi myndast í slímhúð ristilsins geta liðið 10–15 ár þar til krabbameinsfrumur verða til. Á þeim tíma er hægt að finna sepann við speglun og fjarlægja hann á staðnum. Sé krabbamein þegar til staðar eru horfur mun betri þegar það greinist snemma, oft áður en nokkur einkenni koma fram.
Landsskimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi hófst á Íslandi árið 2024 undir stjórn Embættis landlæknis og Samhæfingarstöðvar krabbameinsskimana. Fólki á aldrinum 60–74 ára er boðið á tveggja ára fresti að skila hægðasýni (FIT-prófi) sem greinir dulið blóð í hægðum. Sýnið er tekið heima og sent á rannsóknastofu; niðurstaða berst á Heilsuveru innan þriggja vikna. Hjá um 6–8% þátttakenda finnst blóð í sýninu – það þýðir ekki að krabbamein sé til staðar, en þá er ristilspeglun nauðsynleg til að skoða ristilinn og fjarlægja sepa ef þeir finnast. Klíníkin er viðurkenndur speglunarstaður í landsskimuninni og framkvæmir stærstan hluta þeirra skimunarspeglana sem gerðar eru í kjölfar jákvæðs hægðasýnis á Íslandi. Stefnt er að því að færa aldursmörk skimunarinnar niður í 50 ár þegar reynsla er komin á hana.
Ristilspeglun er ráðlögð þegar blóð greinist í hægðasýni í landsskimun, þegar einkenni koma fram – blóð í hægðum, breyttar hægðavenjur sem standa lengur en nokkrar vikur, óútskýrt blóðleysi, kviðverkir eða þyngdartap – og hjá þeim sem eru í aukinni áhættu: ef nánir ættingjar hafa fengið ristilkrabbamein eða sepa, ef þú hefur sjálf/ur fengið sepa eða krabbamein í ristli, eða ert með langvinnan bólgusjúkdóm í ristli. Landsskimunin nær enn ekki til fólks undir sextugu, en hjá okkur er hægt að bóka skimunarspeglun frá 45 ára aldri ef þú hefur áhyggjur eða vilt láta skoða þig í fyrirbyggjandi skyni. Um 5–10% ristilkrabbameina má rekja til erfða, og í þeim fjölskyldum er eftirlit með speglun hafið fyrr og gert oftar.
Svona er þjónustan
Ristilspeglun fyrir fólk án einkenna sem vill láta skoða ristilinn í fyrirbyggjandi skyni – vegna aldurs, fjölskyldusögu eða jákvæðs hægðasýnis í landsskimun. Separ sem finnast eru fjarlægðir í sömu speglun og sendir í vefjagreiningu.
Þegar blóð í hægðum, breyttar hægðavenjur, blóðleysi eða kviðverkir kalla á rannsókn. Meltingarlæknar Klíníkurinnar meta einkennin, framkvæma speglunina og fylgja niðurstöðunni eftir með þér.
Þeir sem hafa fengið sepa eða ristilkrabbamein þurfa reglubundið eftirlit með speglun. Við skipuleggjum eftirlitið í samræmi við klínískar leiðbeiningar og sendum þér boð þegar tími er kominn í næstu speglun.
Leiðandi sérfræðingar á sínu sviði
Teymið
Sérfræðingar í fremstu röð og framúrskarandi þjónusta.
Greiðsluþátttaka og verð
Sjúkratryggingar Íslands taka þátt í kostnaði við allar ristilspeglanir hjá okkur – hvort sem þær eru gerðar vegna jákvæðs hægðasýnis í landsskimun, vegna einkenna eða í skimunarskyni. Þú greiðir aðeins þinn sjúklingahluta samkvæmt gjaldskrá SÍ og réttindum þínum; nánar um greiðsluþátttöku á sjukra.is.
Skimunarspeglun má bóka án tilvísunar frá 45 ára aldri. Sjá verðskrá.
Bókun – í síma 519 7000 eða á Mínum síðum. Skimunarspeglun má bóka án tilvísunar frá 45 ára aldri; við einkenni er góð regla að byrja á viðtali hjá meltingarlækni.
Undirbúningur – létt fæði daginn áður og hreinsilausn (laxerlyf) samkvæmt leiðbeiningum sem þú færð við bókun, svo ristillinn sé tómur og slímhúðin sjáist vel. Láttu okkur vita hvaða lyf þú tekur – blóðþynnandi lyf og sykursýkislyf gætu þurft aðlögun.
Speglunin – tekur venjulega 20–40 mínútur. Þú liggur á hlið og læknirinn færir mjúka, sveigjanlega slöngu með myndavél inn í ristilinn. Flestir fá slævandi lyf og verkjastillingu í æð svo rannsóknin verði þægileg. Separ sem finnast eru fjarlægðir í sömu speglun og sendir í vefjagreiningu.
Eftir speglun – þú hvílist í um klukkustund meðan slævingin líður úr. Loft í ristlinum getur valdið uppþembu í nokkrar klukkustundir. Eftir slævingu mátt þú ekki aka heim sama dag og þarft fylgdarmann.
Niðurstaða og eftirfylgd – læknirinn fer yfir niðurstöðuna með þér strax eftir speglun; vefjagreining sepa liggur fyrir innan fárra vikna og birtist á Mínum síðum. Þú færð ráðgjöf um hvort og hvenær þörf er á eftirlitsspeglun.
Algengar spurningar
Er ristilspeglun sársaukafull?
Hversu oft þarf að fara í ristilspeglun?
Hægðasýnið í landsskimun var jákvætt – hvað nú?
Hvað ef ég er undir sextugu og áhyggjufull/ur?
